Phóng viên (PV): Năm 2006, Trung Quốc gửi Liên hợp quốc (LHQ) các tuyên bố bảo lưu theo Ðiều 298 của UNCLOS 1982, chứng tỏ Trung Quốc đã chuẩn bị kỹ cho ý đồ của họ ở Biển Ðông. Vậy nếu chúng ta kiện thì có thể kiện Trung Quốc ở tòa án nào, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh: Ðiều 298 của UNCLOS 1982 quy định rằng, một quốc gia có thể loại bỏ một số tranh chấp khỏi phạm vi áp dụng các biện pháp giải quyết tranh chấp bắt buộc. Ðây là quyền của quốc gia thành viên Công ước. Công ước là một công ước đa phương, nhiều nước trên thế giới tham gia, cho nên việc tìm được tiếng nói chung liên quan đến biển giữa các nước không hề đơn giản. Ðể tạo sự đồng thuận lớn giữa các quốc gia tham gia Công ước, các quốc gia thành viên khi ký kết có thể đưa ra tuyên bố để loại bỏ một số loại tranh chấp, mà sẽ không được đưa ra xét xử theo cơ chế giải quyết tranh chấp bắt buộc của Công ước.

Trung Quốc đã tận dụng quy định này và đã đưa ra Tuyên bố vào năm 2006. Trung Quốc tính toán rất kỹ, thứ nhất họ không bao giờ chấp nhận bị kiện ở một cơ quan tài phán vì với một quốc gia lớn họ coi đây là biện pháp mang tính mất mặt. Thứ hai, có lẽ Trung Quốc biết điểm yếu về mặt pháp lý của mình, họ không tự tin bởi những lập luận pháp lý, mà chỉ khẳng định họ có chủ quyền trong lịch sử nhưng lại thiếu bằng chứng cụ thể và chưa bao giờ chứng minh bằng chứng đấy là gì. Trung Quốc đưa ra yêu sách về “đường lưỡi bò” nhưng lại chưa bao giờ giải thích cụ thể với thế giới rằng, họ yêu sách cái gì đối với “đường lưỡi bò” và cơ sở pháp lý ở đâu? Cho nên, họ không đủ tự tin để đưa ra yêu sách của mình ở một cơ quan tài phán.

Khi Trung Quốc đưa ra Tuyên bố vào năm 2006 như vậy, hệ quả là những tranh chấp mà các quốc gia liên quan có thể khởi kiện Trung Quốc ra cơ chế giải quyết tranh chấp theo UNCLOS 1982 sẽ bị hạn chế  nhiều. Cụ thể, Tuyên bố của Trung Quốc vào năm 2006 đã loại bỏ 4 loại tranh chấp: Tranh chấp liên quan đến phân định biển; tranh chấp liên quan đến vịnh lịch sử, danh nghĩa lịch sử; tranh chấp liên quan đến sử dụng hoạt động quân sự; tranh chấp mà đang được Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc xem xét. Những tranh chấp nào liên quan đến 4 lĩnh vực này sẽ không khởi kiện được Trung Quốc.

Theo UNCLOS 1982 có 4 cơ quan có thể giải quyết: Tòa án Công lý Quốc tế, Tòa Luật biển Quốc tế, Tòa Trọng tài theo Phụ lục 7, Tòa Trọng tài theo Phụ lục 8. Với Tòa Công lý Quốc tế và Tòa Luật biển Quốc tế, chỉ khi 2 quốc gia cùng chấp nhận lựa chọn thì các tòa này mới có quyền xét xử, phán quyết. Nếu trong trường hợp các quốc gia không có lựa chọn hoặc sự lựa chọn của các quốc gia khác nhau, cơ quan có thẩm quyền bắt buộc giải quyết sẽ là Tòa Trọng tài theo Phụ lục 7. Vì vậy, trong trường hợp này Việt Nam có thể kiện một số vấn đề nằm ngoài Tuyên bố năm 2006 của Trung Quốc ra Tòa Trọng tài theo Phụ lục 7.

Ðiểm đáng chú ý là nếu Việt Nam khởi kiện tại Tòa Trọng tài theo Phụ lục 7, trong thời gian tòa thụ lý vụ kiện Việt Nam có thể yêu cầu Tòa Công lý quốc tế hoặc Tòa án Luật biển Quốc tế ra quyết định về biện pháp khẩn cấp tạm thời để buộc Trung Quốc chấm dứt hành vi gây thiệt hại về phương tiện và thương tích cho lực lượng thực thi pháp luật của Việt Nam, đồng thời chấm dứt khoan tại địa điểm hạ đặt trái phép hiện nay cho tới khi có phán quyết cuối cùng của Tòa Trọng tài.

PV: Trung Quốc cố tình diễn đạt sai quy định của UNCLOS 1982 để trục lợi, xâm phạm chủ quyền vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam hay nói cách khác muốn hiện thực hóa yêu sách “đường lưỡi bò”. Theo Tiến sĩ, nếu ý đồ này không bị quốc tế lên án, ngăn chặn kịp thời thì có tạo ra tiền lệ xấu, thậm chí phá hỏng UNCLOS 1982 hay không?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh: Các hành vi vi phạm luật pháp quốc tế nếu không được dư luận quốc tế kịp thời đấu tranh và lên án sẽ tạo ra tiền lệ rất xấu. Về lâu dài, nó có thể đe dọa đến trật tự pháp luật quốc tế mà các quốc gia trên thế giới đã dày công xây dựng, trực tiếp nhất là UNCLOS 1982.

Trong thời gian qua, dư luận quốc tế đã đồng loạt lên án hành vi của Trung Quốc. Họ lên án hành vi của Trung Quốc thực hiện một cách đơn phương, ngang nhiên, trắng trợn xâm phạm đến quyền chủ quyền, quyền tài phán của Việt Namon> trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa. Rõ ràng, đây là hành vi phạm pháp luật quốc tế, vi phạm UNCLOS 1982. Hành vi này còn vi phạm Tuyên bố ứng xử giữa các bên ở Biển Ðông (DOC) mà Trung Quốc tham gia ký kết.

Như vậy, chứng tỏ rằng dư luận quốc tế không bàng quan trước vụ việc này và dư luận quốc tế đang thể hiện tiếng nói mạnh mẽ kêu gọi Trung Quốc thực hiện nghiêm túc luật pháp quốc tế. Ðây là tiếng nói hết sức cần thiết để giúp Trung Quốc nhận ra hành vi sai trái, nguy hiểm của mình, để từ đó điều chỉnh hành vi phù hợp với lợi ích của khu vực và thế giới, đồng thời bảo đảm duy trì hòa bình, ổn định của khu vực này.

PV: Ngư dân chúng ta - những người thường xuyên bị các tàu Trung Quốc đe dọa, tấn công, thậm chí đâm chìm tàu như ngày 26/5/2014 vừa qua, có thể tìm công lý từ luật pháp quốc tế, mà cụ thể là từ UNCLOS 1982 hay không, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh: Có nhiều cơ sở pháp lý khác nhau để phân tích vấn đề này. Thứ nhất, tàu cá là tài sản của ngư dân Việt Nam, việc tàu cá Trung Quốc vào vùng biển Việt Nam trái phép mà lại có hành vi xâm phạm đến tính mạng, tài sản của công dân Việt Nam là một hành vi vi phạm pháp luật. Vì đây là vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam nên Việt Nam có quyền tài phán, do đó lực lượng thực thi pháp luật Việt Nam như Cảnh sát biển, Kiểm ngư có thể tiến hành bắt giữ các đối tượng đó và xét xử theo pháp luật tại tòa án của Việt Nam. Ðiều luật có thể dẫn chiếu để xét xử hành vi này chính là luật biển và các quy định pháp luật dân sự, hình sự để bảo vệ tài sản, tính mạng của công dân Việt Namon>. Ðây là những quy định pháp luật mà quốc gia nào cũng có. Vì vậy, chúng ta có thể có các chế tài để trừng trị thích đáng theo pháp luật của Việt  Namon>.

Giả sử đấy là hành vi tàu cá đội lốt, chịu sự chỉ đạo của chính quyền Trung Quốc thì nó sẽ cấu thành vấn đề trách nhiệm pháp lý quốc gia. Trong trường hợp đó, chúng ta có thể kiện Trung Quốc ra Tòa Trọng tài theo Phụ lục 7 về hành vi Trung Quốc hung hăng tấn công lực lượng thực thi pháp luật và ngư dân Việt Nam, xâm phạm nguyên tắc nhân đạo trong luật pháp quốc tế. Ðể thực hiện điều này cũng phụ thuộc vào những tình huống, bằng chứng mà chúng ta thu thập được.

Chắc chắn là có những cơ chế trong nước hoặc quốc tế để đưa những hành vi vi phạm pháp luật, vô nhân đạo đó ra trước công lý.

PV: Giả sử trong trường hợp chúng ta kiện Trung Quốc và tòa ra phán quyết có lợi cho Việt Nam, nhưng Trung Quốc vẫn không chấp nhận phán quyết vì hiện hệ thống luật quốc tế không có cơ quan cưỡng chế thi hành thì vấn đề sẽ được giải quyết ra sao, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh: Luật quốc tế là hệ thống rất đặc biệt, nó được đặc trưng bởi yếu tố bình đẳng, chủ quyền giữa các quốc gia. Các quốc gia vừa là đối tượng phải thực thi luật pháp quốc tế nhưng cũng đồng thời là đối tượng xây dựng luật pháp quốc tế dựa trên nguyên tắc bình đẳng, tự nguyện. Chính bởi nguyên tắc bình đẳng cho nên không có cơ quan luật pháp nào đứng trên các quốc gia như là quốc hội hay nghị viện của các nước để làm nhiệm vụ xây dựng luật quốc tế thay cho các nước cả. Vì không có cơ quan đứng trên các quốc gia để xây dựng luật, cho nên không có cơ quan đứng trên các quốc gia để thi hành pháp luật hay cưỡng chế thi hành.

Trong trường hợp Tòa quốc tế ra phán quyết có lợi cho Việt Namon> thì cũng không có cơ chế để bắt buộc Trung Quốc phải thi hành. Thông thường các quốc gia khác mà không thi hành phán quyết, một trong những biện pháp là các quốc gia có thể đưa ra Hội đồng Bảo (HÐBA) LHQ để yêu cầu HÐBA can thiệp. Vì Trung Quốc là thành viên thường trực HÐBA LHQ có lá phiếu phủ quyết nên mọi nỗ lực đưa Trung Quốc ra HÐBA sẽ bị Trung Quốc vô hiệu hóa. Trung Quốc không thi hành phán quyết thì không có cơ quan nào của quốc tế có thể thực hiện việc cưỡng chế thi hành án của tòa.

Tuy nhiên, chúng ta còn các cơ chế, sức mạnh khác, đấy chính là dư luận tiến bộ của các quốc gia trên thế giới. Nếu một quốc gia thách thức luật pháp quốc tế bằng việc không thi hành bản án thì nó sẽ động đến lợi ích chung của dư luận tiến bộ trên thế giới, dư luận quốc tế sẽ lên án hành động đó. Như vậy, Trung Quốc sẽ phải trả giá về uy tín, danh dự, hình ảnh của mình trên trường quốc tế. Trung Quốc sẽ khó có thể trở thành cường quốc lớn, có trách nhiệm nếu họ vi phạm luật pháp quốc tế hoặc không tuân thủ luật pháp quốc tế. Phán quyết của Tòa Trọng tài Phụ lục 7 mặc dù không có tính cưỡng chế thi hành nhưng như ông cha ta thường nói “lạt mềm buộc chặt”. Dư luận quốc tế ủng hộ phán quyết của Tòa Trọng tài sẽ là “lạt mềm” buộc Trung Quốc thực hiện luật pháp quốc tế trong cách hành xử của mình.

PV: Có ý kiến cho rằng, Trung Quốc chiếm Hoàng Sa của Việt Nam từ năm 1974 tới nay đã 40 năm, nếu chúng ta không kiện Trung Quốc thì khi chiếm đóng được 50 năm, Hoàng Sa sẽ chính thức là của Trung Quốc. Ý kiến của Tiến sĩ về vấn đề này như thế nào?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh: Trước hết, tôi khẳng định đây là ý kiến rất sai lầm. Việc Trung Quốc đã sử dụng vũ lực chiếm đóng Hoàng Sa của Việt Namon> năm 1974 là hành vi vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế. Hành vi này diễn ra khi Hiến chương của LHQ đã có hiệu lực và Hiến chương của LHQ cấm sử dụng vũ lực, đe dọa sử dụng vũ lực. Ngay cả Trung Quốc khi lên án Nhật Bản liên quan đến tranh chấp biên giới lãnh thổ, Trung Quốc cũng cho rằng xâm lược không tạo ra danh nghĩa chủ quyền. Vì thế, việc sử dụng vũ lực của Trung Quốc năm 1974 không tạo ra chủ quyền. Cho dù Trung Quốc duy trì thời gian có chiếm đóng bất hợp pháp Hoàng Sa bao lâu đi chăng nữa thì Hoàng Sa cũng không thể thuộc chủ quyền của Trung Quốc. Cộng đồng quốc tế không công nhận. Ðến bây giờ, cộng đồng quốc tế vẫn cho rằng hành động của Trung Quốc năm 1974 là hành vi sử dụng vũ lực bất hợp pháp, vi phạm Hiến chương của LHQ.

Ðã xuất phát từ cơ sở bất hợp pháp thì dù có chiếm đóng Hoàng Sa 40 năm, 50 năm hay lâu hơn nữa cũng không thể tạo ra chủ quyền cho Trung Quốc. Hoàng Sa vẫn thuộc chủ quyền của Việt Namon>, điều này đã được minh chứng bằng các chứng cứ lịch sử.

PV: Xin cảm ơn Tiến sĩ!

Theo qdnd.vn