Truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất chống giặc ngoại xâm là sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử hình thành và phát triển của quê hương Thái Bình. Trong thời kỳ Bắc thuộc và chống Bắc thuộc, nhiều người con Thái Bình đã nô nức đầu quân dưới trướng của Bát Nạn tướng quân, tiến về Long Biên đánh giặc Hán trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Đến thế kỷ thứ VI, vùng đất Thái Bình lúc đó là một trong những căn cứ của cuộc khởi nghĩa Lý Bí, “căn cứ địa quan trọng, cung cấp người, của góp phần vào thắng lợi rực rỡ của cuộc khởi nghĩa Lý Bí và công cuộc bảo vệ nhà nước Vạn Xuân non trẻ”. Nhà Trần khởi nghiệp trên đất Thái Bình, mảnh đất này trở thành địa bàn chiến lược quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông. Những địa danh A Sào, Hải Thị, Lộng Khê, Đào Động... đã đi vào lịch sử oai hùng của dân tộc. Chính nơi đây, trong ngày chiến thắng, Trần Nhân Tông đã khái quát sự nghiệp lớn lao của nhân dân ta trong cuộc chiến với một kẻ thù mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ bằng câu thơ bất hủ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá/Non sông ngàn thuở vững âu vàng”. Truyền thống kiên cường, bất khuất đó một lần nữa được tôi luyện trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XIX và các cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc sau này. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, ngay từ những năm 30 của thế kỷ trước, phong trào đấu tranh cách mạng đã bùng lên mạnh mẽ với các cuộc biểu tình chính trị của nhân dân Tiền Hải, Tiên Hưng, Duyên Hà, gây tiếng vang lớn. Nhiều người con thân yêu của quê hương Thái Bình đã để lại những dấu ấn trong lịch sử dân tộc bằng tinh thần yêu nước, quả cảm, sẵn sàng xả thân hy sinh cho Tổ quốc trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ.

Ở bất cứ hoàn cảnh nào, con người Thái Bình luôn hăng say lao động, sản xuất. Bằng sức lao động cần cù, bền bỉ và sáng tạo, người dân Thái Bình đã đấu tranh vật lộn với đồng đất, giành giật với thiên  nhiên, biến miền đất hoang dã ngập mặn thành phì nhiêu màu mỡ, tạo điều kiện tích cực cho nghề trồng lúa, mở rộng địa bàn cư trú, thuần dưỡng đất đai canh tác, phát triển ngành nghề. Công sức của các thế hệ người Thái Bình đã đưa vùng đất hoang sơ, ngập mặn thành “miền đất đầy sức sống với bạt ngàn đồng lúa, bãi dâu, làng xóm trù phú, dân đông vật thịnh, sớm đóng góp một vai trò, vị trí quan trọng trong quá trình dựng nước và giữ nước hết sức hào hùng của dân tộc”. Trong quá trình sinh tồn đầy thử thách, khó khăn, người Thái Bình đã sáng tạo ra nhiều giá trị văn hóa, cả vật thể và phi vật thể, đóng góp vào kho tàng chung của di sản văn hóa dân tộc. Đó là nghệ thuật biểu diễn chèo cổ ở Khuốc (Đông Hưng), Sáo Đền (Vũ Thư), múa rối nước ở Đông Các, Nguyên Xá (Đông Hưng), bơi chải ở Đồng Xâm…; đó là các công trình kiến trúc có trình độ nghệ thuật cao như chùa Keo và cả một kho tàng kinh nghiệm trồng lúa nước, các nghề thủ công nổi tiếng như chiếu Hới, lụa Bộ La, Mẹo, chạm bạc Đông Xâm… hết sức quý báu để lại đến tận ngày nay.

Là mảnh đất cách xa Thăng Long nhưng quê hương Thái Bình đã đóng góp cho lịch sử khoa bảng đất nước số lượng các vị đại khoa khá lớn. Theo số liệu thống kê, trải qua 844 năm dưới chế độ khoa cử của các triều đại phong kiến (1075 - 1919), vùng đất Thái Bình đóng góp cho đất nước 111 vị đại khoa, trong đó có 2 trạng nguyên, 2 bảng nhãn, 3 thám hoa, 26 hoàng giáp, 76 tiến sĩ và phó bảng. Mảnh đất Thái Bình đã đóng góp cho đất nước nhiều danh nhân trên các lĩnh vực: nhà bác học Lê Quý Đôn, Phạm Đôn Lễ, Ngô Quang Bích, Quách Đình Bảo, Nguyễn Mậu Kiến…

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, vấn đề đặt ra là tạo nguồn lực văn hóa - “sức mạnh mềm” cho sự phát triển. Với tinh thần năng động, sáng tạo và khát vọng cống hiến của người Thái Bình, chúng ta có quyền hy vọng về một tương lai tươi sáng cho sự phát triển bền vững để thực sự cuộc sống trên mảnh đất này luôn thái bình theo đúng nghĩa của nó.

Lê Xuân Kiêu

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh