Lễ hội đền Trần Thái Bình là lễ hội lớn của tỉnh, được tổ chức hàng năm vào dịp đầu Xuân nhằm khẳng định và tôn vinh công lao dựng nước, giữ nước của Nhà Trần - triều đại phong kiến Việt Nam đã làm nên những trang lịch sử hào hùng ba lần chiến thắng quân xâm lược Nguyên - Mông. Đây cũng là dịp để các tầng lớp nhân dân trong và ngoài tỉnh thể hiện lòng tri ân với các bậc liệt tổ, các vị vua, các vị tướng, hoàng thân quốc thích Nhà Trần có công với đất nước, qua đó, giáo dục thế hệ trẻ truyền thống yêu nước, lòng tự hào, tự tôn dân tộc.

Theo ông Nguyễn Hồng Chuyên, Bí thư Huyện ủy, Chủ tịch HĐND huyện Hưng Hà: “3 yếu tố chủ đạo cấu thành nên giá trị văn hóa phi vật thể tại lễ hội đền Trần Thái Bình là: lễ rước nước, thi cỗ cá và tục giao chạ”. Lễ rước nước là một nghi lễ mang tính phổ biến, được thực hành trong hầu khắp các hội làng của cộng đồng dân cư ven các dòng sông lớn thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Với người dân thôn Tam Đường nói riêng và các làng thuộc xã Tiến Đức nói chung, lễ rước nước rất được chú trọng tổ chức trên sông Hồng cầu cho một năm mưa thuận gió hòa cũng là để nhắc nhở nhân dân hướng về nguồn cội xa xưa tổ tiên Nhà Trần sống bằng nghề chài lưới. Với hàng nghìn người dân tham gia, lễ rước nước thể hiện tính cố kết cộng đồng, sự gắn bó, đoàn kết giữa các lực lượng xã hội hướng tới những ý nghĩa nhân văn, cao đẹp.

Thi cỗ cá là nét văn hóa đặc sắc trong lễ hội đền Trần Thái Bình. Để tổ chức thi cỗ cá, trước khi lễ hội diễn ra nhiều tháng, các làng trong xã Tiến Đức sẽ đăng ký thi sau đó chọn mua cá về thả xuống ao nhà, nuôi cá bằng thức ăn sạch sẽ đến khi cá đủ trọng lượng quy định. Khi làm cỗ, 8 thôn chia làm 8 giáp, mỗi giáp cử ra 15 người chuẩn bị. Cá được để nguyên vẩy, dùng dầu, mỡ nóng tưới lên thân đến khi cá chín trang trí, bày cỗ. Sau đó, các làng tổ chức đoàn rước cỗ cá ra sân đền. Cỗ cá của làng nào đẹp mắt, đáp ứng được những yêu cầu đề ra sẽ được dâng lễ các vua triều Trần. Thi cỗ cá là một trò thi, một nét văn hóa đặc trưng trong lễ hội đền Trần không chỉ thể hiện tấm lòng tri ân công đức với các bậc tiền nhân của nhân dân địa phương mà còn tạo ra sự kết nối thế hệ trẻ với những nét văn hóa truyền thống của quê hương.

Tục giao chạ giữa người dân 2 thôn trong huyện: thôn Vân Đài (xã Chí Hòa) và thôn Tam Đường (xã Tiến Đức) bắt nguồn từ hơn 700 năm trước, vẫn được nhân dân gìn giữ đến ngày nay. Tục giao chạ tạo điều kiện cho người dân 2 thôn gặp gỡ, chia sẻ vui buồn, cách làm ăn, phát triển sản xuất kinh doanh, giao lưu văn hóa văn nghệ. Người dân chạ Vân Đài gặp người dân chạ Tam Đường ở bất kỳ lứa tuổi nào đều gọi là anh/chị và xưng em một cách tự nhiên, trân trọng. Người dân Tam Đường gặp chạ em Vân Đài luôn luôn thân chiều nhau như anh chị em ruột thịt lâu ngày. 7 thế kỷ trôi qua, nặng tình chị em, nam nữ 2 thôn không lấy nhau. Đây là một mỹ tục, một phong tục hiếm có trong lịch sử dân tộc.

Cùng với lễ rước nước, thi cỗ cá, tục giao chạ, lễ hội đền Trần Thái Bình còn thu hút du khách thập phương bởi nhiều trò chơi dân gian độc đáo có nguồn gốc từ xa xưa như: thi pháo đất, thi gói bánh chưng, thi kéo lửa nấu cơm cần, thi cờ biển… Theo ông Đỗ Văn Bình, Phó Chủ tịch UBND huyện Hưng Hà: Lễ hội đền Trần Thái Bình năm 2015 có một số nét mới tiêu biểu đó là: tổ chức ngày Thơ Việt Nam; hội báo Xuân; biểu diễn văn nghệ truyền thống bởi các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, nội dung đậm nét về Nhà Trần. Ban tổ chức hy vọng những hoạt động này không chỉ góp phần làm cho phần hội thêm đa dạng, phong phú mà còn góp phần nâng cao dân trí, đáp ứng đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, hướng nhân dân đến những nét văn hóa của dân tộc.

Theo đó, với ngày Thơ Việt Nam tại lễ hội đền Trần Thái Bình, huyện đã phối hợp cùng Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh chọn lọc ra hơn 10 tác phẩm thi ca đặc sắc, ca ngợi đất và người Thái Bình, ngâm đọc bởi các văn nghệ sĩ trong tỉnh vào sáng ngày 15 tháng Giêng tại khu vực sân đền. Hội báo Xuân với hàng trăm đầu báo, tạp chí xuân Ất Mùi của các cơ quan thông tấn báo chí trong cả nước do Hội Nhà báo tỉnh cung cấp sẽ được trưng bày, triển lãm trong suốt thời gian diễn ra lễ hội. Các tiết mục văn nghệ của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp bao gồm: "Đất thiêng dựng nghiệp Nhà Trần” do Nhà hát Chèo Thái Bình biểu diễn tại đêm khai hội và đón bằng công nhận Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua Trần xã Tiến Đức được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, vở cải lương “Tình sử Trần Thái Tông hoàng đế” của Đoàn Cải lương Thái Bình và “Duyên kiếp Bạch trà” của Đoàn Cải lương Hoa Mai (Hà Nội) sẽ được biểu diễn vào tối 15, 16.

Quỳnh Thanh