Ðất quê ta ghi nhận tình cảm chứa chan của vị Cha già dân tộc dành cho một tỉnh nghèo, thuần nông mà nạn đói năm 1945 đã cướp đi hàng nghìn sinh mạng. Lần thứ năm và cũng là lần cuối Bác về thăm Thái Bình vào ngày 1/1/1967, lần ấy Người về thăm Thái Bình khi tỉnh nhà đạt 5 tấn thóc/ha, Người nói với nhân dân Thái Bình: “Bác rất vui lòng khi thấy Thái Bình có tiến bộ nhiều. Bác mong các đồng chí và đồng bào sớm xây dựng Thái Bình trở thành tỉnh gương mẫu về mọi mặt”.

Dự lớp tập huấn “Nâng cao trình độ nhận thức lý luận và năng lực quản lý văn học, nghệ thuật” do Hội đồng Lý luận Ban Tuyên giáo Trung ương tổ chức tại Nghệ An, tôi có dịp về thăm quê Bác ở làng Sen, xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tại đây tôi được nghe rất nhiều những câu chuyện kể về cuộc đời và sự nghiệp giải phóng dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đặc biệt, câu chuyện 5 lần Bác về thăm Thái Bình mà chỉ có 2 lần Bác về thăm lại làng Sen khiến tôi dâng trào cảm xúc. 

Lần giở cảo thơm mới biết, 5 lần về thăm Thái Bình Bác chưa một lần nhắc đến kỷ niệm thuở thiếu thời theo cha là Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc (Nguyễn Sinh Huy) đến Trình Phố (An Ninh, Tiền Hải). Lúc đó Bác vẫn còn được gọi với cái tên ở quê là Nguyễn Sinh Cung. Làng Trình Phố, xã An Ninh, huyện Tiền Hải là điểm đến trong lần đầu tiên ra Bắc Kỳ của Nguyễn Tất Thành (Nguyễn Sinh Cung) và nhà của chí sĩ yêu nước Ngô Quang Đoan là điểm đến của Phó bảng Nguyễn Sinh Huy cùng các sĩ phu yêu nước Nghệ Tĩnh. Nhà văn Sơn Tùng đã dành nhiều tâm sức sưu tầm, ghi chép, gặp gỡ ông Nguyễn Tất Đạt (tức Nguyễn Sinh Khiêm) anh trai của Bác và bà Thanh (tức Nguyễn Thị Bạch Liên) chị gái Bác, được biết đầu năm 1905, nghĩa là khi Nguyễn Tất Thành vừa sang tuổi 15 đã được theo cha Nguyễn Sinh Huy đi đến nhiều nơi ở Nghệ Tĩnh (Nghệ An - Hà Tĩnh), Thanh Hóa, Nam Định, Thái Bình để thảo luận với các bậc trí giả về thời cuộc và con đường cứu nước. Đây là mục đích của Phó bảng Nguyễn Sinh Huy nhằm tạo tầm nhìn rộng rãi, nắm bắt thời cuộc cho con trai Nguyễn Tất Thành. Những chuyến đi này đã giúp Nguyễn Tất Thành mở rộng thêm tầm nhìn và chiều sâu nhận thức: “Không chỉ riêng ở Nam Đàn mà đâu đâu trên đất nước Việt Nam người dân cũng đều phải sống trong kiếp ngựa trâu, ở đâu cũng âm ỉ những cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân thù… Nguyễn Tất Thành đã sớm hình thành ý chí đánh đuổi thực dân Pháp, giải phóng đồng bào và không khỏi băn khoăn khi thấy các cuộc khởi nghĩa của nhân dân đều thất bại. Câu hỏi làm thế nào để cứu nước đã sớm nảy nở trong tâm trí của người thanh niên Nguyễn Tất Thành”.

Nguyễn Tất Thành sinh ra và lớn lên trong bối cảnh cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX lúc mà xã hội Việt Nam đang trăn trở chuyển mình tìm phương hướng giải phóng dân tộc khỏi ách áp bức của chủ nghĩa thực dân. Ngay từ thuở thiếu thời, Phó bảng Nguyễn Sinh Huy đã nhận thấy ở người con trai thứ của mình là Nguyễn Tất Thành có tư chất thông minh và lòng hiếu nghĩa khác thường. Ông đã đặt niềm tin vào Nguyễn Tất Thành có thể thay ông thực hiện nghiệp lớn cứu nước mà mình đã bất lực. Phó bảng Nguyễn Sinh Huy là “một nhà nho yêu nước theo kiểu riêng, chống Pháp không công khai mà lặng lẽ” như lời nhận định của thực dân Pháp. Ông đã lặn lội tìm đến Trình Phố là quê hương của các công thần mở nghiệp triều Lê sơ (1428 - 1527) như Chu Đình Ngạn, Phạm Đình Thiện… Và cuối thế kỷ XIX, nơi đây xuất hiện những chí sĩ nổi tiếng như Nguyễn Quang Bích (Ngô Quang Bích), Bùi Viện…; đầu thế kỷ XX là nơi gặp gỡ của nhiều chí sĩ yêu nước trong đó có cuộc hội ngộ giữa Nguyễn Sinh Huy với chí sĩ Ngô Quang Đoan. Vào cuối năm 1929, Trình Phố cũng là nơi thành lập chi bộ Đảng Cộng sản, một trong hai chi bộ ra đời sớm nhất ở Thái Bình.

Sách “Hồ Chí Minh tiểu sử” của nhiều tác giả do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn và phát hành viết: “Tuổi 14 Nguyễn Tất Thành được theo cha đi nhiều nơi… tiếp xúc với nhiều sĩ phu yêu nước. Nguyễn Tất Thành còn được theo cha ra Thái Bình trong dịp ông đi tìm gặp một số sĩ phu ở đất Bắc, trong đó có ông Nguyễn Quang Đoan (Ngô Quang Đoan) con trai nhà sĩ phu yêu nước Nguyễn Quang Bích (Ngô Quang Bích)… Những chuyến đi này giúp Nguyễn Tất Thành mở rộng thêm tầm nhìn và tầm suy nghĩ…”. Khi ở cương vị Chủ tịch nước, trả lời phỏng vấn của nhà văn Mỹ Anna Luyxtơrông về ý định “xuất dương tìm đường cứu nước năm 1911”, Bác nói rõ: “Nhân dân Việt Nam trong đó có ông cụ thân sinh ra tôi thường tự hỏi nhau ai sẽ là người giúp mình thoát khỏi ách thống trị của Pháp. Người này nghĩ là Nhật, người khác nghĩ là Anh, có người lại cho là Mỹ. Tôi thấy phải đi ra nước ngoài xem cho rõ. Sau khi xem xét họ làm ăn ra sao, tôi sẽ trở về giúp đồng bào tôi”. 

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Đức Thọ, tác giả bài chuyên luận: “Ngô Đức Kế và phong trào duy tân” đã viết: “Chuyến ra Bắc của các cụ Nguyễn Sinh Huy, Ngô Đức Kế, Hoàng Xuân Hoành… (do mẹ Lụa tức Trần Thị Trâm, con gái Tiến sĩ Trần Hữu Dực dẫn đường) bà Trâm hướng dẫn các cụ ra Nam Định vào yết kiến quan Đốc học Đặng Xuân Bảng ở tư thất. Từ Nam Định các sĩ phu xứ Nghệ xuống làng Trình Phố, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương (nay là Tiền Hải) thăm nhà chí sĩ Ngô Quang Đoan (con cả của nghĩa quân Cần Vương Ngô Quang Bích). Nghỉ ở nhà Ngô Quang Đoan ít hôm rồi cụ Ngô Quang Đoan dẫn các cụ lên làng Châu Cầu huyện Kim Bảng (nay thuộc thị xã Phủ Lý, tỉnh Hà Nam) thăm Tiến sĩ Bùi Văn Thức (cha Bùi Kỷ). Từ Châu Cầu các cụ lên Hà Nội…”.

Bác đã đi xa nhưng tình cảm sâu nặng của Bác với Thái Bình thì mãi còn khắc ghi, câu ví dặm xứ Nghệ thuở còn nằm trong nôi theo dấu chân Bác về Thái Bình ngày ấy vẫn như còn vương vấn đâu đây và hương đất quê tôi vẫn như còn theo Bác suốt dặm trường.

Ông Trần Quốc Khánh, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Nghệ An Theo các tài liệu khảo cứu thì khi Phó bảng Nguyễn Sinh Huy năm 1901 được điều đi coi thi ở Thanh Hóa, ông gửi Nguyễn Tất Thành sang học thầy Vương Thúc Quý (con trai chí sĩ Vương Thúc Mậu) để học hỏi thêm lòng yêu nước, thương dân và rèn luyện ý chí làm trai phải giúp ích cho đời. Nhà thầy Vương Thúc Quý cách nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Huy khoảng 200m về phía Tây là nơi tụ hội các sĩ phu yêu nước trong vùng. Được nghe các bậc chí sĩ bàn luận, Nguyễn Tất Thành dần hiểu được thời cuộc và sự day dứt của các bậc chí sĩ trước cảnh nước mất nhà tan. Vấn đề thời cuộc quan hệ đến sự sống còn của dân tộc ngày một thấm sâu vào con tim và khối óc Nguyễn Tất Thành, nuôi dưỡng chí lớn, thực hiện đạo hiếu với cha và giữ chữ trung với quê hương, dân tộc. Người đã theo cha ra Thái Bình khi mới 14 tuổi. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Mạnh Tiến, Ủy viên Hội đồng Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật trung ương Vậy là Nguyễn Tất Thành sau chuyến theo cha ra Bắc Kỳ tìm gặp chí sĩ yêu nước Ngô Quang Đoan ở làng Trình Phố (xã An Ninh, huyện Tiền Hải) mà theo các tài liệu ghi chép thì “cuộc gặp lần ấy thể hiện sự trao truyền, kế thừa rất rõ. Phần lớn các cụ đều đem cả con đi cùng, theo vai lứa thì những người trai trẻ này đi “xách tráp hầu cha” nhưng tinh thần cách mạng sớm được vun đắp sẽ là nhân tố rất quyết định để về sau tất cả những vị đó đều trở thành những nhà cách mạng có đóng góp xứng đáng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc nhưng lỗi lạc nhất trong số đó là người thanh niên Nguyễn Tất Thành…”.   Tiến sĩ Nguyễn Thị Tố Ninh, Phó Tổng biên tập Tạp chí Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Các tài liệu nghiên cứu mà chúng tôi có được cho biết sau khi Phó bảng Nguyễn Sinh Huy bị bãi chức quan vì chống Pháp sau chuyến ra Trình Phố gặp chí sĩ Ngô Quang Đoan vào khoảng giữa mùa thu năm 1910, nghe tin Nguyễn Tất Thành rất thương cha và đã quyết định rời Bình Định vào Nam để ra đi tìm đường cứu nước. Trước khi đi, Nguyễn Tất Thành đến thăm và từ biệt người cha thân yêu. Thấy Nguyễn Tất Thành đến tìm mình, Phó bảng Nguyễn Sinh Huy đã nghiêm giọng với con: “Nước mất không lo đi tìm, tìm cha phỏng có ích gì”. Lời nói đanh thép của cha đã tiếp thêm sinh lực và nung nấu ý chí ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành.

Quang Viện