Hoàng tử Lê Tân là con thứ năm của vua Lê Thánh Tông, 5 tuổi đã được vua cha phong cho tước vương. Tiếc thay, cuộc đời ngắn ngủi, Kiến Vương Tân đoản thọ ở tuổi 36 dưới thời thịnh trị của huynh vương Lê Hiến Tông nên ông đã không phải xót xa chứng kiến cảnh suy vong của triều Lê sơ với kết cục buồn thảm mà con trai Lê Tương Dực và cháu nội Lê Chiêu Tông gây ra…

Ấp Mỹ Xá, huyện Ngự Thiên, phủ Tân Hưng (nay là thị trấn Hưng Nhân, huyện Hưng Hà) có phủ đệ điện Thuần Mỹ của Kiến Vương Tân. Kiến Vương Tân chẳng may mất sớm, góa phụ Trịnh Thị Tuyên một nách nuôi 4 con côi là Cẩm Giang Vương Lê Sùng, Giản Tu Công Lê Oanh, Tĩnh Lượng Công Lê Sách và Lê Quyên còn nhỏ chưa được ấm phong. Người thiên hạ nhìn trong các hoàng tử của dòng Thánh Tông chỉ có cánh Ngự Thiên là khá hơn. Sợ bị tiếm ngôi, vua Lê Uy Mục (con vua Lê Hiến Tông) là anh con bác ruột đã sai bắt cả nhà Cẩm Giang Vương Lê Sùng và phu nhân thúc phụ mình tống ngục. Các thân vương nhà Lê hầu hết bị đuổi về quê xứ Thanh. Bọn quan Giáo Thừa, Thừa Nghiệp ra đường, sử cũ ghi: “Quan viên và dân chúng trông thấy từ xa một dặm đã chạy trốn”.

Con thứ Kiến Vương Tân là Lê Oanh vượt ngục chạy vào Tây Đô (Thanh Hóa nay), đến cửa biển Thần Phù được tướng Nguyễn Văn Lang ra đón phù lập. Lê Oanh cùng Nguyễn Văn Lang rèn đúc giáo dài, hiệp sức với các đại thần Ngô Diễn, Ngô Khế, Nguyễn Bá Cao, Lê Trạm và Thanh Hóa tổng binh thiêm sự Nguyễn Bá Tuấn, thừa tuyên sứ Lê Tung, tham chính Nguyễn Thì Ung cùng nhau mưu sự, cậy nhờ tiến sĩ Lương Đắc Bằng viết hịch kể tội vua Lê Uy Mục.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Minh Đức, Lê Uy Mục là con vua Lê Hiến Tông với tỳ thiếp, không chính thất, khi lên ngôi đã giết Hoàng thái hậu vì đã can ngăn triều đình phong vương cho ông ta để trả thù, đồng thời truy sát dòng Thánh Tông ở đất Ngự Thiên để phòng hậu họa. Căn cứ vào các nguồn khảo luận và Đại Việt sử ký toàn thư: “Vào ngày 8 tháng 11 năm Kỷ Tỵ (1509), các dinh thủy bộ cùng tiến về kinh đô. Vua Lê Uy Mục sai giết cả nhà dòng Kiến Vương Tân, lại sai các tướng đón đánh Lê Oanh song không đánh được vì có Lê Quang Độ từ trong thành nội ứng, đại quân dùng gậy làm cờ, chặt cây làm binh khí đánh lộn trong thành khiến quân triều đình hoang mang, lại cho bắn súng báo hiệu cho nghĩa quân xứ Thanh - Nghệ phía ngoài đánh vào, Lê Uy Mục không chống cự được phải chạy tới phường Nhật Chiêu thì bị bắt. Ngày 1 tháng 12 năm 1509, Lê Uy Mục uống thuốc độc tự tử. Ngày 4 tháng 12, Lê Oanh lên ngôi hoàng đế hiệu là Lê Tương Dực. Ngày 7 tháng 12 vua truy tôn mẹ là Huy Từ Trang Huệ Kiến Hoàng thái hậu. Ít ngày sau tiếp tục truy tôn cha Kiến Vương Tân là Phối Thiên Dực Thánh Ôn lương quang minh văn triết Khoan Hoằng chương tín tuy hưu mục hiếu Kiến hoàng đế. Anh trai Cẩm Giang Vương là Trang Định đại vương. Em trai Tĩnh Lượng Công Lê Sách là Mục Ý Vương. Em út Lê Quyên là Dực Cung Vương. Ngày 19 tháng 12 năm 1509 sai chuyển linh cữu mẹ và anh em về làng Mỹ Xá, tổng Thanh Triều, huyện Ngự Thiên (nay là khu Mẽ, thị trấn Hưng Nhân, huyện Hưng Hà), sai xây lăng tẩm Mục Hiếu hoàng đế Lê Tân, Kiến Hoàng thái hậu Trịnh Huy Từ và mộ phần Trang Định đại vương, Mục Ý Vương, Dực Cung Vương. Lại cho xây dựng điện Thuần Mỹ ở làng Mỹ Xá rộng khoảng 10 mẫu Bắc Bộ, trong có lầu điện, ngoài có thành quách. Sai Thượng thư bộ hộ Lương Đắc Bằng thảo văn dựng bia cho quốc phụ, quốc mẫu. Bia cao 2,4m, bản rộng 1,8m đặt trên rùa đá (lớn đúng bằng bia Thái tổ cao hoàng đế ở Lam Kinh)”. Kể từ đây các vua kế tiếp cuối đời Lê sơ đều sinh tại đây, mộ phần cũng hầu hết đặt ở đây và Ngự Thiên được coi là đất phát tích dòng Mục Hiếu Kiến hoàng đế (Lê sơ). Sẽ là khiếm khuyết nếu không nhắc đến một người con của Kiến Vương Tân tuy không làm vua nhưng Cẩm Giang Vương Lê Sùng, con trai cả của Kiến Vương Tân trước khi bị Lê Uy Mục giết đã có 2 người con là Lê Y và Lê Xuân. Năm 1516, tướng Trịnh Duy Sản vì hận vua Lê Tương Dực trị tội bằng roi đã ngầm khởi binh giết vua Lê Tương Dực và lập Lê Y khi ấy mới 10 tuổi lên làm vua (tức vua Lê Chiêu Tông). Rất may, hậu duệ của Kiến Vương Tân đến đây đã có thêm cháu đích tôn được đưa lên ngai vàng. Sử cũ ghi: “Lê Y làm vua trong bối cảnh loạn lạc, giặc giã nổi lên khắp nơi, trong đó có cuộc khởi nghĩa lớn của Trần Cảo làm chao đảo vương triều, dẫn đến sự sụp đổ của nhà Lê sơ”.

Mặc dù phong Mạc Đăng Dung là Quân Minh Công vì có công dẹp phản loạn triều đình nhưng vua Lê Chiêu Tông nghe lời cận thần vẫn ngầm muốn diệt vì thế lực của Mạc Đăng Dung đã quá lớn mạnh, át cả vua. Biết tin, Mạc Đăng Dung uất giận sai quân vây bắt Lê Chiêu Tông nhưng không thành, lập ngay em vua là Lê Xuân lên ngôi (tức vua Lê Cung Hoàng). Nước Đại Việt bỗng dưng có hai vua là Lê Chiêu Tông và Lê Cung Hoàng, cả hai đều là con của Cẩm Giang Vương Lê Sùng và là cháu nội của Kiến Vương Tân. Không lâu sau, triều chính chao đảo, quyền thần Mạc Đăng Dung về kinh ép vua Lê Cung Hoàng truyền ngôi, sai Đông các đại học sĩ Đạo Nguyên bá Nguyễn Văn Thái thảo chiếu truyền ngôi, trong đó có đoạn: “Xét thái sư An Hưng Vương Mạc Đăng Dung nhà ngươi bẩm tính thông minh sáng suốt có tài lược văn võ. Bên ngoài đánh dẹp bốn phương các nơi đều phục tùng; bên trong coi sóc trăm quan mọi việc đều tốt đẹp. Công to, đức lớn, trời cho người theo. Nay ta cân nhắc lẽ phải nên nhường ngôi cho. Hãy gắng sửa đức lớn, giữ mãi mệnh trời để ức triệu dân lành được yên vui, mong kính theo đó”. Mạc Đăng Dung chính thức lên ngôi, giáng vua Lê Cung Hoàng xuống làm Cung Vương giam cùng thái hậu. Vài tháng sau sai người giết, đem xác phơi ngoài cửa Bắc rồi đem về chôn ở lăng Hoa Dương, huyện Ngự Thiên.

Ông Nguyễn Văn Bân, 100 tuổi, người ấp Mỹ Xá, thủ từ đền Mẽ, thị trấn Hưng Nhân, huyện Hưng Hà Tôi nay vừa 100 tuổi, sống qua hai thế kỷ. Ngày còn bé, tôi thường ra chơi ở Thuần Mỹ điện, lúc ấy điện còn nguy nga, tráng lệ lắm. Trước điện là sân tế to, rộng, hai bên có hành lang ống muống, mỗi dãy 5 gian, có sân rộng cỡ vài sào ruộng và ngoài cùng là bức trấn thư. Trải qua chiến tranh đền bị phá xác xơ, nhân dân chúng tôi xót xa, tiếc lắm. Sự lệ của làng được tổ chức vào ngày 10/2 âm lịch, nhằm ngày giỗ của cung phi hoàng hậu Trịnh Huy Từ, mẹ vua Lê Tương Dực, con gái của làng Mẽ. Phần mộ của bà được phát hiện khi công ty đào đất làm gạch làm lộ phần mộ của cung phi hoàng hậu, cạnh mộ là tấm bia đá rất to, chữ bây giờ đã mờ, nhân dân làng Mẽ hàng năm vẫn hương khói cho bà. Cựu chiến binh Nguyễn Văn Đỉnh, khu Thị An, thị trấn Hưng Nhân, huyện Hưng Hà Điện Thuần Mỹ là niềm tự hào của người dân thị trấn Hưng Nhân chúng tôi, năm 2013 đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia, thế nhưng Công ty Vật liệu xây dựng Cầu Lai chuyên sản xuất gạch ngói đã dựng xưởng sát bên cạnh lấn chiếm đất của di tích Thuần Mỹ điện, lại xếp gạch quây kín phá vỡ cảnh quan di tích, nhân dân chúng tôi rất bức xúc kiến nghị cấp có thẩm quyền xử lý vi phạm, giải tỏa lấn chiếm, trả lại cảnh quan di tích. Hiện nay di tích đang xuống cấp nghiêm trọng. Họa sĩ Nguyễn Hồng Quý, khu Mẽ, thị trấn Hưng Nhân, huyện Hưng Hà Trong ký ức của tôi, Thuần Mỹ điện là một di tích lịch sử văn hóa có kiến trúc rất đẹp, nhiều tượng gỗ và đồ tế khí quý giá, tọa lạc trên khuôn viên khoảng 10 mẫu Bắc Bộ. Đáng tiếc là Công ty Vật liệu xây dựng Cầu Lai dựng xưởng sát cạnh, đào đất làm nguyên liệu phá vỡ cảnh quan di tích, phát lộ mộ cung phi hoàng hậu. Hiện giờ gạch, ngói của Công ty xếp đầy di tích làm cho di tích đã xuống cấp lại thêm sập xệ hơn. Kẻ gian đã lợi dụng sự xuống cấp của di tích lấy trộm nhiều tượng và đồ tế khí gây ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa tâm linh của nhân dân chúng tôi.

Quang Viện